Pompa ciepła tylko do nowego, dobrze ocieplonego domu z ogrzewaniem podłogowym? To jedna z opinii, które wciąż często pojawiają się przy rozmowach o modernizacji ogrzewania.
Tymczasem wyniki badań rzeczywiście działających instalacji pokazują bardziej złożony obraz. Wiek budynku ma znaczenie, ale sam w sobie nie przesądza o tym, czy pompa ciepła będzie pracowała efektywnie.
Znacznie ważniejsze są rzeczywiste potrzeby cieplne domu, temperatura zasilania instalacji, właściwy dobór urządzenia, sposób montażu oraz późniejsze ustawienia systemu.
Dobrze pokazują to dwa duże źródła danych: badanie obejmujące ponad 1000 instalacji w Europie oraz kilkuletni projekt Fraunhofer ISE dotyczący pomp ciepła w istniejących budynkach.
Najważniejszy wniosek
Nie pytaj tylko, czy pompa ciepła nadaje się do starego domu. Ważniejsze jest pytanie: w jakich warunkach będzie pracowała w tym konkretnym budynku?
1023 pompy ciepła sprawdzone w rzeczywistych warunkach
W 2025 roku w czasopiśmie naukowym Nature Communications opublikowano wyniki jednego z największych dotychczas badań terenowych dotyczących pracy pomp ciepła.
Naukowcy przeanalizowali dane z 1023 urządzeń pracujących w budynkach mieszkalnych w 10 krajach europejskich. Instalacje były monitorowane w latach 2021-2023, a dane obejmowały rzeczywistą produkcję ciepła, zużycie energii, temperatury zewnętrzne i parametry pracy urządzeń.
W badanej grupie znalazło się 890 pomp powietrze-woda oraz 133 pompy gruntowe.
1023
pompy ciepła
10
krajów
2+
lat danych
Co pokazało badanie ponad 1000 instalacji?
Najbardziej interesujące jest to, że pomiędzy poszczególnymi instalacjami występowały bardzo duże różnice w efektywności.
Nie wszystkie urządzenia pracowały tak dobrze, jak powinny.
| Wynik badania | Co stwierdzono? |
|---|---|
| 17% | analizowanych pomp powietrznych nie osiągało obowiązujących poziomów efektywności |
| 2% | pomp gruntowych nie osiągało wymaganych poziomów efektywności |
| ok. 10% | instalacji było przewymiarowanych |
| ok. 1% | instalacji było niedowymiarowanych |
To bardzo ważny wniosek. Sama technologia może być efektywna, ale duże znaczenie ma jej właściwe zastosowanie w konkretnym budynku.
Badacze zwracają uwagę między innymi na dobór mocy urządzenia, temperaturę zasilania, charakterystykę instalacji i późniejszą ocenę pracy pompy już po jej uruchomieniu.
Co z pompą ciepła w starszym domu?
Na to pytanie bardzo dobrze odpowiada osobny projekt badawczy Fraunhofer Institute for Solar Energy Systems ISE.
Przez cztery lata naukowcy szczegółowo monitorowali 77 pomp ciepła pracujących w istniejących budynkach mieszkalnych. Analizowane domy pochodziły z różnych okresów, a część z nich została wybudowana jeszcze w XIX wieku.
Budynki różniły się również stopniem modernizacji energetycznej – od obiektów bez kompleksowego remontu po domy po termomodernizacji.
Jaką efektywność osiągały urządzenia?
| Typ pompy | Zakres SPF | Średnia |
|---|---|---|
| Powietrze-woda | 2,6-4,9 | 3,4 |
| Pompy gruntowe | 3,6-5,4 | 4,3 |
SPF, czyli sezonowy współczynnik efektywności, pokazuje relację między ilością dostarczonego ciepła a zużytą energią elektryczną w dłuższym okresie.
SPF na poziomie 3,4 oznacza w uproszczeniu, że z jednej jednostki energii elektrycznej system dostarczył średnio około 3,4 jednostki energii cieplnej.
Fraunhofer ISE nie stwierdził zależności, zgodnie z którą sam wiek budynku powodowałby niższą efektywność pompy ciepła.
Starszy dom nie wyklucza pompy ciepła
Często można spotkać się z prostym założeniem:
„Stary dom = pompa ciepła się nie opłaca”.
W praktyce sam rok budowy mówi stosunkowo niewiele.
Znacznie ważniejsze jest to, ile ciepła rzeczywiście potrzebuje budynek oraz jakiej temperatury zasilania wymaga jego instalacja grzewcza.
Dwa domy wybudowane w tym samym roku mogą mieć zupełnie inne warunki pracy. Jeden może posiadać docieplony dach, wymienione okna i duże grzejniki. Drugi może mieć wysokie straty ciepła i instalację wymagającą bardzo gorącej wody.
Dlatego pompy ciepła nie powinno dobierać się wyłącznie na podstawie metrażu i roku budowy.
Czy przed montażem trzeba wykonać pełną termomodernizację?
Nie zawsze.
Termomodernizacja ogranicza straty energii, dlatego może poprawić warunki pracy pompy ciepła i obniżyć koszty ogrzewania.
Nie oznacza to jednak, że każdy starszy budynek trzeba przed montażem pompy doprowadzić do standardu nowego domu.
W niektórych przypadkach potrzebne będzie docieplenie budynku. W innych większe znaczenie może mieć wymiana części grzejników, poprawa hydrauliki instalacji albo obniżenie wymaganej temperatury zasilania.
Dlatego decyzja powinna wynikać z analizy konkretnego budynku.
Pompa ciepła i tradycyjne grzejniki? To możliwe
Drugim popularnym przekonaniem jest to, że pompa ciepła może efektywnie działać wyłącznie z ogrzewaniem podłogowym.
Podłogówka rzeczywiście bardzo dobrze współpracuje z pompami ciepła, ponieważ pozwala ogrzewać pomieszczenia przy stosunkowo niskiej temperaturze wody.
Nie oznacza to jednak, że grzejniki automatycznie wykluczają pompę.
Fraunhofer ISE wskazuje, że odpowiednio zwymiarowane grzejniki mogą pracować przy podobnie niskich temperaturach jak ogrzewanie powierzchniowe.
Zamiast pytać:
„Czy mój dom ma grzejniki?”
lepiej zapytać:
„Jakiej temperatury zasilania potrzebuje moja instalacja, żeby ogrzać dom?”
A co podczas mrozów?
Wraz ze spadkiem temperatury na zewnątrz warunki pracy powietrznej pompy ciepła stają się trudniejsze. Nie oznacza to jednak, że urządzenie przestaje działać przy mrozie.
W instalacjach powietrznych dodatkowym zabezpieczeniem może być grzałka elektryczna, która wspiera pompę w szczególnych warunkach.
W projekcie Fraunhofer ISE udział energii zużywanej przez grzałki wynosił średnio zaledwie 1,3% całkowitego zużycia energii elektrycznej pomp powietrze-woda.
Badacze zaznaczają jednak, że okres pomiarowy był stosunkowo łagodny, dlatego tej wartości nie należy traktować jako wyniku gwarantowanego dla każdego domu i każdej zimy.
Dobór mocy ma ogromne znaczenie
Jednym z ciekawszych wyników badania 1023 instalacji jest skala problemu przewymiarowania.
Około 10% analizowanych pomp było zbyt dużych w stosunku do zapotrzebowania instalacji. Dla porównania urządzenia niedowymiarowane stanowiły około 1% badanej grupy.
Większa moc nie oznacza więc automatycznie lepszego rozwiązania.
Przewymiarowana pompa może częściej się uruchamiać i wyłączać, pracować przez krótsze cykle i nie wykorzystywać optymalnego zakresu swojej mocy.
Dlatego właściwy dobór powinien wynikać z zapotrzebowania budynku na ciepło, instalacji grzewczej i sposobu użytkowania obiektu, a nie tylko z jego powierzchni.
Krzywa grzewcza – małe ustawienie, duże znaczenie
Jednym z parametrów mających duży wpływ na efektywność jest krzywa grzewcza.
Określa ona, jaką temperaturę wody powinien przygotować system w zależności od temperatury zewnętrznej.
Dla pompy korzystne jest utrzymywanie możliwie niskiej temperatury zasilania, która jednocześnie zapewnia komfort cieplny mieszkańcom.
| Ustawienie | Możliwy efekt |
|---|---|
| Krzywa zbyt wysoka | pompa przygotowuje cieplejszą wodę niż potrzeba, co może zwiększać zużycie energii |
| Krzywa zbyt niska | podczas chłodniejszych dni instalacja może nie zapewniać oczekiwanego komfortu |
Dlatego regulacja po uruchomieniu instalacji nie powinna być traktowana jako drobiazg. Jest częścią prawidłowego wdrożenia całego systemu.
Dlaczego niektóre pompy ciepła generują wysokie rachunki?
Historie o wysokich rachunkach po wymianie kotła na pompę ciepła są realne i nie należy ich ignorować.
Jednocześnie nie oznaczają automatycznie, że problemem jest sama technologia.
Wysokie zużycie energii może wynikać między innymi z:
- niewłaściwego doboru mocy urządzenia,
- zbyt wysokiej temperatury zasilania,
- błędów hydraulicznych,
- niewłaściwych ustawień sterownika,
- dużych strat ciepła budynku,
- braku późniejszej regulacji systemu.
Pompa ciepła jest elementem systemu. O wyniku decyduje nie tylko samo urządzenie, ale także budynek, instalacja, projekt, montaż i ustawienia.
Co warto sprawdzić przed wyborem pompy ciepła?
Przed wyborem konkretnego modelu warto przede wszystkim sprawdzić:
- rzeczywiste zapotrzebowanie budynku na ciepło,
- wymaganą temperaturę zasilania instalacji,
- rodzaj i wielkość grzejników albo ogrzewania podłogowego,
- stan instalacji hydraulicznej,
- sposób przygotowania ciepłej wody użytkowej,
- zakres ewentualnej modernizacji budynku,
- moc urządzenia potrzebną w rzeczywistych warunkach.
Więcej o tym, jak ASTA-ENERGY podchodzi do doboru urządzenia, znajdziesz na stronie pompy ciepła.
Pompa ciepła, fotowoltaika i magazyn energii mogą pracować jako jeden system
Pompa ciepła zwiększa znaczenie energii elektrycznej w bilansie domu. Dlatego przy planowaniu instalacji warto spojrzeć również na sposób produkcji i wykorzystania własnej energii.
Fotowoltaika może pokrywać część zużycia pompy energią produkowaną na miejscu. Magazyn energii pozwala natomiast wykorzystać część nadwyżek w innych godzinach.
Fraunhofer ISE analizował sześć instalacji łączących pompę ciepła i fotowoltaikę. Bez magazynu budynki osiągały od 25 do 40% samowystarczalności energetycznej. W instalacjach wyposażonych również w magazyn wartości wynosiły od 32 do 62%.
Są to wyniki konkretnych badanych instalacji, a nie wartości gwarantowane dla każdego budynku. Rzeczywisty rezultat zależy od wielkości instalacji, profilu produkcji i zużycia energii oraz sposobu sterowania systemem.
Co z tych badań wynika dla właściciela domu?
Najważniejszy wniosek nie brzmi: „pompa ciepła jest dobra w każdym domu”.
Badania pokazują coś znacznie bardziej użytecznego.
Sam wiek budynku, obecność tradycyjnych grzejników czy niskie temperatury zewnętrzne nie powinny być automatycznym powodem do odrzucenia pompy ciepła.
Jednocześnie nie należy wybierać urządzenia bez sprawdzenia, w jakich warunkach będzie musiało pracować.
Dobór źródła ogrzewania powinien zaczynać się od analizy budynku. Dopiero później przychodzi czas na wybór urządzenia.
Planujesz wymianę ogrzewania? Zacznij od sprawdzenia budynku
W ASTA-ENERGY patrzymy na pompę ciepła jako część całego systemu energetycznego budynku.
Analizujemy budynek, obecne źródło ogrzewania, instalację grzewczą, zapotrzebowanie na ciepłą wodę, warunki montażowe oraz możliwość połączenia pompy z fotowoltaiką i magazynem energii.
Dopiero na tej podstawie można odpowiedzieć, czy pompa ciepła ma sens, jakiej mocy urządzenie jest potrzebne i czy wcześniej warto zmienić inne elementy instalacji.
Chcesz sprawdzić, czy pompa ciepła będzie odpowiednia dla Twojego domu?
Sprawdzimy warunki techniczne budynku i pomożemy dobrać rozwiązanie dopasowane do jego rzeczywistych potrzeb.
Źródła i materiały wykorzystane w artykule
Nature Communications – „Estimation of energy efficiency of heat pumps in residential buildings using real operation data”, 2025.
Fraunhofer Institute for Solar Energy Systems ISE – projekt „WP-QS im Bestand” oraz komunikat podsumowujący wyniki badań pomp ciepła w istniejących budynkach.
